Bloglar

Vadeli İşlem Piyasalarının Doğuşu ve Küresel Finansın Dönüşümü

Finansal piyasaların gelişimi çoğu zaman ekonomik ihtiyaçlar ve sistemsel değişimlerle şekillenir. Organize vadeli işlem piyasalarının uzun yıllar boyunca ortaya çıkmamasının temel nedenlerinden biri de devlet düzenlemeleri ve özel sektör uygulamalarının fiyatların uzun süre sabit kalmasını desteklemesiydi. Döviz piyasaları bu durumun en dikkat çekici örneklerinden biridir.

Bretton Woods Sistemi ve Kur Riskinin Ortaya Çıkışı

1944 yılında Birleşmiş Milletler Para ve Finans Konferansı'nda imzalanan Bretton Woods Anlaşması ile 44 ülke sabit kur sistemine geçti. Bu sistem kapsamında ülkeler para birimlerini Amerikan Doları’na endekslerken, ABD de her doların belirli bir miktar altına dönüştürülebileceğini taahhüt etti. Böylece döviz kurlarındaki oynaklık büyük ölçüde sınırlandırılmış oldu.

Ancak bu düzen uzun ömürlü olmadı. 1971 yılında ABD doların değerini devalüe etti ve Bretton Woods Sistemi sona erdi. Aynı dönemde Uluslararası Para Fonu (IMF), para sepetine dayalı Özel Çekme Hakları (SDR) uygulamasını yaygınlaştırmaya başladı. Sabit kur sisteminin terk edilmesiyle birlikte döviz kurlarında dalgalanmalar arttı ve kur riski finansal piyasaların en önemli gündem maddelerinden biri haline geldi.

Bu gelişmelerin doğal sonucu olarak ilk finansal vadeli işlem sözleşmeleri ortaya çıktı. 1972 yılında yedi farklı para birimini temel alan vadeli işlem sözleşmeleri piyasaya sürülerek modern finansal türev piyasalarının temelleri atıldı.

Döviz Türevleri ve Akademik Araştırmalar

Dövize dayalı türev ürünler, faiz ürünleriyle birlikte uluslararası sermaye piyasalarının birbirine bağlanmasında kritik bir rol üstlenmektedir. Bu nedenle vadeli döviz kurlarının nasıl oluştuğu ve gelecekteki kurları ne ölçüde yansıttığı uzun yıllardır akademisyenlerin ilgisini çekmektedir.

Bu alandaki öncü çalışmalardan biri, Hansen ve Hodrick tarafından 1980 yılında gerçekleştirildi. Araştırmacılar Kanada Doları, Alman Markı, Fransız Frangı, İngiliz Sterlini, İsviçre Frangı, Japon Yeni ve İtalyan Lireti için üç aylık forward kurlarını analiz ederek vadeli sözleşme fiyatlarıyla karşılaştırdılar. Çalışma sonucunda forward ve futures fiyatları arasında farklar bulunduğu, bu farkların ise yatırımcıların talep ettiği risk primlerinden kaynaklandığı ortaya konuldu.

Buna karşılık Cornell ve Reinganum’un vergi ve işlem maliyetlerinin etkilerini azaltarak gerçekleştirdikleri araştırma, forward ve futures piyasaları arasındaki fiyat farklılıklarının oldukça düşük olduğunu ve iki piyasanın büyük ölçüde dengede hareket ettiğini gösterdi.

Finansal Serbestleşme ve Vadeli İşlem Piyasalarının Büyümesi

1970'lerin sonlarından itibaren dünya genelinde finansal serbestleşme politikalarının hız kazanması, vadeli işlem piyasalarına olan ihtiyacı önemli ölçüde artırdı. Özellikle ABD’de faiz oranları üzerindeki sınırlamaların kaldırılmasıyla yatırımcılar faiz riskiyle karşı karşıya kaldılar. Bunun sonucunda 1976 yılında ilk faiz vadeli işlem sözleşmeleri geliştirildi.

Aynı dönemde ABD ve Japonya’da devlet tahvilleri ve hazine bonolarını temel alan vadeli işlem sözleşmeleri hızla büyüyerek önemli piyasa hacimlerine ulaştı. Avrupa’da da benzer bir gelişim yaşandı. Fransa’da MATIF bünyesinde devlet tahvili vadeli işlem sözleşmeleri işlem görmeye başlarken, Hollanda, Danimarka, İrlanda, Belçika, İtalya ve Portekiz gibi ülkeler de kendi finansal türev piyasalarını oluşturmaya başladı.

Elektronik İşlem Dönemi

1990’lı yıllar finansal türev piyasaları açısından yeni bir dönemin başlangıcını temsil etti. Japonya’da devlet tahvili ve Euro/Yen sözleşmeleri yaygınlaşırken, Nikkei 225 endeksine dayalı vadeli işlem sözleşmeleri de yatırımcıların yoğun ilgisini çekiyordu.

Uluslararası piyasaların büyümesi ve küreselleşmesi, vadeli işlem sözleşmelerinin günün her saati işlem görebilmesini mümkün kıldı. Elektronik işlem sistemlerinin gelişmesiyle birlikte piyasalarda likidite ve rekabet önemli ölçüde arttı. Özellikle Chicago Mercantile Exchange (CME) tarafından geliştirilen Globex elektronik işlem platformu, dünyanın farklı bölgelerindeki yatırımcıları aynı piyasada buluşturarak finansal türev piyasalarının küreselleşmesinde önemli bir rol oynadı.

E-mini Devrimi ve Modern Vadeli Piyasalar

Vadeli işlem piyasalarının yaygınlaşmasındaki önemli dönüm noktalarından biri de E-mini sözleşmelerinin piyasaya sürülmesi oldu. CME’de 1997 yılında işlem görmeye başlayan E-mini S&P 500 sözleşmeleri, daha düşük büyüklükleri sayesinde bireysel yatırımcıların da endeks vadeli işlemlerine erişimini kolaylaştırdı.

1982 yılında piyasaya sürülen standart S&P 500 vadeli sözleşmeleri endeks değerinin 500 dolarlık katı üzerinden hesaplanırken, daha sonra bu büyüklük 250 dolara düşürüldü. E-mini sözleşmeler ise endeksin 50 dolarlık katı olarak tasarlanarak çok daha geniş bir yatırımcı kitlesine hitap etmeye başladı.

Bugün dünyanın en büyük ve en eski vadeli işlem borsalarından biri olan CME, finansal türev piyasalarının gelişiminde merkezi bir rol oynamaya devam etmektedir. 2002 yılında halka arz edilen borsa, elektronik işlem altyapısı ve küresel erişimi sayesinde modern finansın en önemli kurumlarından biri haline gelmiştir.

Vadeli işlem piyasalarının yaklaşık yarım asırlık gelişim süreci, finansal sistemlerin değişen risklere nasıl uyum sağladığının önemli bir göstergesidir. Döviz kuru riskinden faiz riskine, tahvil piyasalarından hisse senedi endekslerine kadar uzanan bu dönüşüm, günümüz küresel finans mimarisinin temel yapı taşlarından birini oluşturmaktadır.

 KAYNAK :   Türev Piyasalar: Emtia Türevleri, Opsiyonlar, Vadeli İşlem Sözleşmeleri, Swaplar

Prof. Dr. Ayben Koy